The Hartlib Papers

Title:Memo On Horticulture, Anon, In Latin
Dating:undated
Ref:8/38/1A-2B: 2B BLANK
[8/38/1A]

Ad sect. 1.
Contemnit Author curiositatem in instruendis[altered from instruendos] et disponendis hortis; quod sane mirari satis nequeo. Etenim, quam multum in eligendo loco convenienti, eoque justo ordine distribuendo situm sit, nemo facile, nisi qui per experientiam exploravit, credet. Paucula itaque huc facientia, adjicere volu ab Authore neglecta, adjicere volui. Primo quidem eligendum[altered] solum, non [losum? altered], durum, [word deleted] aut paludosum, nec contra arenosum nimis, sed quod [de? altered] utriusque natura participat, cum omnium convenientissimum sit, et facile <corrigi queat.> per arenam <quidem> (si nimis pinguiusculam[altered] [et?] aut <letters illeg.> ad argillaceam[altered] [letter deleted] naturam inclinet, si vero siccius aut [arenosum?] plus arenam ad copiosius admistum habeat, per argillam et stercora animalium. corrigi queat. [Et?] [word deleted] probe quoque observandum ne superficies ternæ saltem sit p bona, et fertilis substratus vero fundus, ineptus. Observavi enim [In?] hortis Sereniss. Holsatiæ Princeps, [a?] Etenim si locus est paludinosus et udosus nimium plerumque interdum fontes, qui non rara per aliquot annos silent, prorumpunt, hortique structuram, et quid quid herbarum propinquum est non solum statim destruunt, sed progressu temporis, nisi lacuna <et fontis ostium> magno labore et cura obstipetus, totam [word deleted] viciniam ruinæ dant. Quod in Serenissimi Holsatiæ principis horto quodam <in paludinoso [loco?] [words deleted] constructo> observavi, ubi per aliquot forsan septem annos fontes et scaturigines quiescentes tandem magna vi prosiliebant. [word deleted] ita ut non Solum murum hortum cingentem, et maxima fructuum [videlicet?] Malorum Armeniacorum Persicorum, et Vitium copia exornatum[altered], everterent, sed et tantum non totius horti fundamenta prosternerent.
Si vero Locus est lutosus nimium, etiamsi superficietenus e.g. ad trium vel quatuor pedum altitudinem fertilis gleba [adpareat? altered]. vix aliquid boni inde sperare poteris, præcipue ex arboris tali fundo implantatis. Nam etiamsi prioribus forsan <8 vel> novem annis loetissime arbores crescant, adtamen si deinde radices ipsarum, lutum [letters deleted] excultæ terræ subjacens tangunt, primo luxuries ipsorum [letters deleted] [diminuitus?] et tandem [omnino?] emoriunt. + <right margin: [Imo?] non solum arboribus sed et Id quod [letters deleted] ligustro, [artificiosa? altered] [manu?] per aliquot annos ad amænitatem conservato, idem accidisse memini adeo ut totius pars enim horti quædam etiamsi superficiem fertilem ostenderet, tamen tegebat lutosi strato infælicitatem, unde post aliquot annis elapsis, scilicet cum Radices Ligustri tandem ad hanc fundi tenacitatem penetrarent, [letters deleted] ipsum omnino [word deleted] [emoriebat,?] [una?] cum [buxo?] prope [adstando?], in horti [insigne? altered] dedecus.> In <mere> arenoso[altered] autem fundo vix quidquam [prognasci? altered] omnibus qui agriculturæ se dicarunt, notissimum.
2. Secundo observandum. Hortus ut parum [inclinet?] declivis sit sed parum dico, et quidem declivitas illa <word illeg.> [australem? altered] cælum [propendeat?] vergati ob rationes paulo post tradendas. Causa vero quod hortes declinantes et pend [ad? altered] unum [latus?] propendentes velim hæc [est? blotted], quod <cum> [word deleted?] procella [ingruente? altered] et [nimborum?] [3? words deleted] [tyrannide regnante,? altered] hortus aqua repleatur, quæ si præter modum multum incommodi [præcip] plantis adfert, præcipue <tenerioribus plantis et> hyemali tempore [word deleted] cum autem hortus sit declivis, [melius?] <ab?> [ipsa aqua?] <insolentia [hortus se?] exonerare> [decurrere?] potest, sed ut dixi modica illa sit declivitas.
[8/38/1B]

3. Notandum, quod locus sit eligendus versus austrum <meridiem> situs cujus tergam boreæ objiciatur. Scilicet ut radii solares, et favens [2 words deleted] australis benignitas, ac blandis [letters deleted] blandior aura hortum perflans, calore suo [fructuum? altered] ac [plantarum?] ac [seminam?] maturitatem premeant septentrionalis vero frigida gelida vero septentrionalium ventorum tempestas excludatus, ne [word deleted] plantas [word deleted] [left margin: aut ad letter deleted] [word deleted] horrido suo adsu flatu enecet, fructuumque maturitatem impediat, aut [2 words deleted]. Cujus exemplum certissimum nobis præbet Comitis Lestrensis hortus, ubi Mala Persica, Armeniaca, &c. [2 words deleted] raro admodum ad [word deleted] maturitatem desideratam perveniunt, [word deleted] propter Austerioris aeris boreæ [adsultum?] qui [arbores? altered] prædictas [largo?] <numeroso> ordine <muro?> adplicitas [infestat?]. <left margin: Imo> Me memini, in horto Ser. Holsat. Principis, folia Ribium, Uvæ spinæ, Cerasorum imo ipsarum[altered] Ulmorum [arcubus? altered] adplicitatum, qua [boream? altered?] [word deleted] spectabant, quasi combusta [word deleted?] adparuisse, et [hoc?] non semel sed [singulis?] fere annis, arboribus austrum + <left margin: + et zephyrum> [aspicantibus?], loetissimo virore luxuriantibus. Quapropter, si naturalis loci situs non sit ejusmodi ut se adversus borealem insolentiam tutari possit, summe necessarium est, illam partem, qua boreali horrori patet, vel muro <[alteri?] [words deleted]> cingere vel duplicata arborum alte [words deleted] ramos porrigentium, [cito?] crescentium et frigus perferentium, videlicet, Ulmorum, populorum, Tiliarum, serie munire, videlicet ut infaustum ventorum [rebus?] fractum invalidum reddatur ad infestandam prolificam hortorum et viridam amoenitatem. Poterit hoc arborum examen aliquousque versus Zephyrum et [Aura?] extendi, ast non nimis longe, verum ita, ut Solis gratissimus ortus et orientalis positas, plantas et arbores nocturno rore ebrias salutare queat. <[miRum?] sane> quantum vero Oriens sol [radiis?] suis herbas nocturna rigatione [gravida? altered] recreet, vix credibile [quamquæque? altered] [6 words deleted] plantæ hoc [solamen?] amissum lugeant; Rationem hujus sine qua philosophus loqui erubescat, addere lubet. Cum plantæ [rore? altered] [2 words deleted] tempore [matutino?] madescant valde illis [obest?] valde illis nocet radiorum solarium æstus, seu Australis fervor. [Ille?] enim reperiens roris guttulas plantis [2 words deleted] innatantes illas exsicando [2 words deleted] calefaciendo [adsugit? blotted], imo non solum [madorem?] hunc adtrahit.
[8/38/2A]

Sed simul [word deleted] animam vegetabilis vellicat, cum menstruum habeat (uti Chymici [locquuntur?] habeat, cujus subtili virtute ope, melius <fortius> in vires innatas et robur plantæ agere possit, quam si superficietenus siccum[altered] et rore destitutum inveniret. Magna vero inesse<TRANS SWITCH="2"></TRANS> rori<TRANS SWITCH="1"></TRANS> [word deleted] dissolvendi et <[rerum?] virtutes> extrahendi. robur, [nemo?] melius, [word deleted] <ac> qui tentavit, adfirmare testari potest. Hinc quoque patet caussa q cur pluviæ matutinæ et vespertinæ [word deleted] sint, magis fertilitatem [audaugeant?], diurnis, Ideo quoque videmus quod prudentiores hortulani numquam nisi primo mane et vesperi sole occidente, ubi nempe ubi æstus ejus vel nondum super intensus est, vel jam remisit, vel jam remissus est plantas arboresque rigare. Si itaque etiam orientis Solis [redivivi? altered] radii aditum habeant in hortum lenissime calore suo et tepore rorem plantis turgentibus adfixum in [vapores? altered] solvunt, benigneque[altered] [word deleted] siccatione abstergent. ita ut [mador?] jam sit ab <maxima ex parte jam> evanuerit, ante australis fer ardoris impetum.   4. Prope Necessaria quaque est conveniens<TRANS SWITCH="3"></TRANS> loci<TRANS SWITCH="2"></TRANS>, distributio<TRANS SWITCH="1"></TRANS> in viridarium, pomarium, et culinæ dicatum hortum. Si enim præpares, [word deleted] seu instrues pomarium seu arboretum ante viridarium, ordine inverso procedendo multum incommodi creas. Arbores enim proceræ calorem radiorum solarium <ex [ceridario?]> excludunt, atque sic culina, [tua Igne?] destituta erit apta. probe itaque observandum ut pomarium sit postremum et tergum claudat <at cum [ceridario?]> culinaris [vero?] hortus, austrum adspiciat. Hinc quoque patet quam inconveniens inepte, arbores frequentes viridariis [word deleted] præcipue areolis implantantur committantur. Quantum ad figuras et arealarum anxiam artificum arealas [adornandi?] curam pertinet, illam cujusque [voluptati?] relinquo,